ESA telur beina samningsgerð Noregs án útboðs brjóta gegn EES-reglum

ESA telur beina samningsgerð ólögmæta

Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, telur að norsk stjórnvöld hafi brotið gegn EES-reglum með því að ákveða að gera samning um farþegalestarþjónustu í Suður-Noregi beint við ríkisrekna járnbrautarfyrirtækið Vy án samkeppnisútboðs.

ESA hefur nú sent Noregi rökstutt álit vegna málsins. Um er að ræða annað stig formlegrar samningsbrotameðferðar gagnvart EFTA-ríki innan EES. Noregur hefur tvo mánuði til að grípa til nauðsynlegra ráðstafana áður en ESA getur ákveðið að vísa málinu til EFTA-dómstólsins. Málið snýr að svokölluðum Traffic Package 1 South, sem tekur til farþegalestarþjónustu á Sørlandet-, Jæren- og Arendal-leiðunum.

Núverandi samningur um þjónustuna var gerður við Go-Ahead Norge í kjölfar samkeppnisútboðs árið 2018 og gildir til desember 2027. Í júní 2025 ákvað norska járnbrautastofnunin hins vegar að gera tímabundinn samning beint við Vy til tveggja ára, með heimild til tveggja eins árs framlenginga. ESA hóf samskipti við norsk stjórnvöld vegna fyrirhugaðrar beinnar samningsgerðar haustið 2024 og sendi Noregi formlegt áminningarbréf í október 2025. Að mati ESA hafa skýringar norskra stjórnvalda ekki sýnt fram á að skilyrði undanþágu frá almennri skyldu til samkeppnisútboðs séu uppfyllt.

Bein samningsgerð án útboðs aðeins heimil við takmarkaðar aðstæður

Samkvæmt þeim EES-reglum sem gilda um almenningssamgöngur með járnbrautum skal að meginstefnu gera samninga um slíka þjónustu að undangengnu samkeppnisútboði. Heimilt er að víkja frá þeirri meginreglu við tilteknar og afmarkaðar aðstæður. Meðal annars geta breytingar á umfangi þjónustusamninga, sem nauðsynlegar eru til að bæta eða hagræða opinbera þjónustu, við ákveðnar aðstæður heimilað beina samningsgerð.

Norsk stjórnvöld hafa byggt á því að tímabundni samningurinn við Vy sé nauðsynlegur á meðan framtíðarskipulag lestarsamgangna er endurskoðað og metið hvort breyta eigi umfangi þeirra þjónustusamninga sem í gildi eru.

ESA fellst ekki á þau rök.

Að mati stofnunarinnar teljast verkefni á borð við greiningu markaðarins, mat á þörf fyrir opinberar þjónustuskyldur og undirbúning framtíðarsamninga til venjubundinnar stjórnsýslu og stjórnunar járnbrautakerfisins. Slík vinna feli því ekki ein og sér í sér þær sérstöku aðstæður sem þurfi að vera fyrir hendi til að víkja frá meginreglunni um samkeppnisútboð.

Ekki sýnt fram á nauðsyn breytinga

ESA telur jafnframt að norsk stjórnvöld hafi ekki sýnt fram á að nauðsynlegt hafi verið að breyta umfangi þjónustusamninga þegar ákvörðunin um beina samningsgerð var tekin. Stofnunin telur því að ekki hafi verið sýnt fram á að heimilt hafi verið að gera samninginn um Traffic Package 1 South beint við Vy samkvæmt viðkomandi EES-reglum. ESA telur heldur ekki að norsk stjórnvöld hafi sýnt fram á að aðrar sérstakar eða óvenjulegar aðstæður hafi verið fyrir hendi sem réttlætt gætu að vikið væri frá almennri skyldu til samkeppnisútboðs.

Málið byggist á reglugerð (EB) nr. 1370/2007 um almenningssamgöngur á járnbrautum og vegum, eins og henni hefur verið breytt og hún tekin upp í EES-samninginn. ESA hafði þegar í formlega áminningarbréfinu frá október 2025 gert athugasemdir við beitingu Noregs á undanþáguheimild reglugerðarinnar vegna þessa samnings.