top of page

Norsk könnun sýnir veikleika í eftirfylgni opinberra samninga

Writer: Ritstjóri
Ritstjóri
Nov 12
3 min read

Opinberir aðilar í Noregi telja sig mun betur í stakk búna til að framkvæma útboð en til að fylgja samningum eftir. Aðeins 36% þeirra telja sig hafa nægilega hæfni til samningseftirlits, samkvæmt nýrri könnun norsku stjórnsýslu- og fjármálastofnunarinnar DFØ.


Opinberir kaupendur virðast almennt betur í stakk búnir til að undirbúa og framkvæma útboð en til að fylgjast með því sem gerist eftir að samningur hefur verið undirritaður.

Þetta er meðal niðurstaðna nýrrar innkaupakönnunar norsku stjórnsýslu- og fjármálastofnunarinnar DFØ. Könnunin var birt 3. nóvember og varpar ljósi á skipulag, hæfni og framkvæmd opinberra innkaupa í Noregi.


Hæfni til samningseftirlits minnkar

Samkvæmt niðurstöðunum telja 62% opinberra aðila sig hafa nægilega hæfni til að framkvæma innkaupaferli. Aðeins 36% telja sig hins vegar hafa nægilega hæfni til að fylgja samningum eftir.


Hlutfallið var 46% árið 2024 og hefur því lækkað um tíu prósentustig á tveimur árum. Samningseftirlit hefur raunar verið sá þáttur innkaupaferlisins þar sem norskir opinberir aðilar hafa metið hæfni sína minnsta í öllum sambærilegum könnunum frá árinu 2018.


Vandinn virðist ekki aðeins felast í þekkingu starfsmanna. Einungis 30% norskra sveitarfélaga telja sig hafa nægan tíma og mannafla til að fylgja samningum og birgjum eftir. Innan við 20% sveitarfélaga og ríkisstofnana segjast að verulegu leyti gera ráð fyrir samningseftirliti í starfs- og fjárhagsáætlunum sínum.


Færri kanna hvort afhendingin sé rétt

Könnunin bendir jafnframt til þess að opinberir aðilar framkvæmi sjaldnar en áður ýmsa grundvallarþætti samningseftirlits. Meira en níu prósentustiga samdráttur hefur orðið frá árinu 2024 í hlutfalli þeirra sem segjast reglulega ganga úr skugga um að:

  • afhending fari fram á réttum tíma,

  • rétt magn sé afhent,

  • umsamin gæði séu fyrir hendi,

  • og að innkaupin leysi í raun þá þörf sem þeim var ætlað að mæta.

DFØ telur niðurstöðurnar benda til þess að opinberir aðilar leggi meiri áherslu á að ljúka útboðsferlinu en að fylgjast síðar með árangri og efndum samningsins.


Samfélagslegar kröfur lítils virði án eftirlits

Veikt samningseftirlit getur haft sérstaka þýðingu þegar opinberir kaupendur setja kröfur um loftslags- og umhverfismál, launa- og starfskjör, mannréttindi og aðra samfélagslega þætti. Slíkar kröfur hafa takmarkað gildi ef kaupandi hefur hvorki bolmagn né áætlun um að sannreyna hvort birgirinn uppfylli þær á samningstímanum.


Ný skýrsla KPMG, sem unnin var fyrir norska atvinnuvegaráðuneytið, styður þessa niðurstöðu. Þar sögðust 67% svarenda hafa nægilega hæfni til að gæta mannréttinda í aðfangakeðjum en aðeins 30% töldu sig hafa nægan tíma til að fylgja kröfunum eftir á samningstímanum. Eftirlitið byggist jafnframt að verulegu leyti á upplýsingum frá birgjunum sjálfum:

  • 42% nota reglulega sjálfsmat eða eigin skýrslugjöf birgja,

  • 24% framkvæma reglulega úttektir hjá birgjum,

  • 19% framkvæma reglulega vettvangseftirlit,

  • og 16% gera reglulega úrtakskannanir á áhættusömum vörum.

KPMG tekur þó fram að niðurstöðurnar byggist á svörum takmarkaðs hóps opinberra aðila og úrtakið sé ekki endilega lýsandi fyrir allan opinbera geirann í Noregi.


Skýr ábyrgð skiptir máli

Norska könnunin bendir til þess að opinberir aðilar sem skilgreina ábyrgð og hlutverk með skýrum hætti standi sig betur við samningseftirlit. Um 65% svarenda telja ábyrgð á eftirliti skýrt skipt milli innkaupadeildar og þeirra fagdeilda sem nota vöruna eða þjónustuna. Aðilar með skýra verkaskiptingu segjast jafnframt framkvæma fleiri af þeim eftirlitsaðgerðum sem mælt er með.


Kerfisbundið áhættumat virðist einnig skipta máli. Opinberir aðilar sem meta reglulega áhættu í samningasafni sínu eru líklegri til að fylgja eftir umhverfiskröfum, mannréttindum og launa- og starfskjörum. Aðeins um 10% sveitarfélaga og 12% ríkisstofnana segjast þó framkvæma slíkt áhættumat árlega að verulegu leyti.


Útboðinu lýkur ekki við undirritun

Niðurstöðurnar vekja upp mikilvægar spurningar fyrir opinbera kaupendur hér á landi. Þegar útboðsgögn innihalda ítarlegar kröfur um gæði, þjónustustig, starfsfólk, undirverktaka, umhverfismál og samfélagslega ábyrgð þarf jafnframt að liggja fyrir:

  • hver ber ábyrgð á eftirlitinu,

  • hvaða gögn birgir á að leggja fram,

  • hvenær og hvernig þau verða sannreynd,

  • hvernig frávik verða skráð,

  • og hvaða vanefndaúrræðum verður beitt.

Annars er hætta á að metnaðarfullar kröfur verði fyrst og fremst hluti af útboðsgögnunum en hafi takmörkuð áhrif á raunverulega framkvæmd samningsins. Norsku niðurstöðurnar benda til þess að samningseftirlit verði ekki tryggt eingöngu með vandaðri samningsgerð. Það þarf einnig að skilgreina ábyrgð, áætla mannafla og kostnað og ákveða fyrir undirritun hvernig eftirlitinu verði háttað.

Útboðinu lýkur með samningsgerð. Innkaupunum sjálfum lýkur hins vegar ekki fyrr en samningurinn hefur verið efndur. Heimild

bottom of page