Þjóðarhöll: Spurningar um hæfi ÍAV


Morgunblaðið hefur síðustu daga fjallað um fjárhagsstöðu Íslenskra aðalverktaka (ÍAV) þegar tilboð félagsins og samstarfsaðila þess í hönnun og byggingu Þjóðarhallar var valið. Samkvæmt umfjöllun blaðsins var eigið fé félagsins þá að öllum líkindum neikvætt, en skuldaniðurfelling móðurfélags þess síðar í júní færði eiginfjárhlutfallið yfir 10%.
Þjóðarhöll ehf. tilkynnti 15. júní síðastliðinn að tilboð ÍAV og samstarfsaðila hefði verið valið. Tvö endanleg tilboð bárust, frá teymum ÍAV og Ístaks. Framkvæmdasýslan – Ríkiseignir annaðist útboðsferlið. Verksamningurinn var undirritaður 30. september og er samningsfjárhæðin 16,825 milljarðar króna með virðisaukaskatti, bundin byggingarkostnaðarvísitölu frá janúar 2026.
Skuldaniðurfelling eftir val tilboðs
Samkvæmt umfjöllun Morgunblaðsins nam samanlagt tap ÍAV árið 2025 og á fyrri helmingi ársins 2026 tæpum 3,2 milljörðum króna. Blaðið byggir umfjöllun sína á nýbirtum ársreikningi og árshlutareikningi félagsins.
Svissneska móðurfélagið Marti gaf samkvæmt blaðinu eftir 3,3 milljarða króna skuld ÍAV hinn 30. júní. Eftir þá ráðstöfun hafi eigið fé verið 411 milljónir króna og eiginfjárhlutfallið 11,3%. Eftirgjöfin er þannig færð hálfum mánuði eftir að tilkynnt var um val tilboðsins, en áður en verksamningurinn var undirritaður.
Morgunblaðið greinir jafnframt frá því að móðurfélagið hafi staðfest áframhaldandi fjárhagslegan stuðning eftir þörfum. Á þeim grundvelli telji stjórnendur ekki vafa um rekstrarhæfi ÍAV. Þeir geri ráð fyrir áframhaldandi tapi á þessu ári, en stefni að jafnvægi í rekstri árið 2027.
Eiginfjárkrafa miðast við árslok 2022
Í fyrirliggjandi útgáfu forvalsgagnanna, dagsettri 8. mars 2024, er gerð krafa um að eiginfjárhlutfall sé að lágmarki 10% í árslok 2022. Til sönnunar á fjárhagslegu hæfi átti að leggja fram ársreikninga fyrir árin 2021 og 2022, án athugasemda um rekstrarhæfi.
Samkvæmt sama ákvæði nægði að eitt fyrirtæki innan umsækjandateymis uppfyllti kröfurnar um ársveltu, veltufjárhlutfall og eiginfjárhlutfall. Einnig var heimilt að byggja á sameiginlegri fjárhagslegri getu hópsins eða getu þriðja aðila, að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Öll fyrirtæki sem stæðu sameiginlega að umsókn skyldu þó vera með jákvætt eigið fé samkvæmt ársreikningi 2022.
Ef byggt var á getu fyrirtækis utan umsækjandateymisins þurfti að sýna fram á aðgang að þeim fjármunum eða úrræðum sem stuðst var við. Kaupandi áskildi sér jafnframt rétt til að krefjast sameiginlegrar ábyrgðar umsækjanda og þess fyrirtækis á efndum samnings.
Samhliða þessum tölulegu viðmiðum var sett almenn krafa um að fjárhagsstaða umsækjanda væri nægilega trygg til að hann gæti staðið við skuldbindingar sínar gagnvart verkkaupa. Ákvæðin koma fram í köflum 1.4.3 og 1.4.7 í forvalsgögnunum.
Þessi atriði skipta máli við mat á umfjölluninni um fjárhagsstöðu ÍAV árið 2026. Fyrirliggjandi útgáfa forvalsgagnanna er merkt sem drög og í henni er tekið fram að síðar birt útboðsgögn gangi framar ef misræmi er til staðar. Til að skýra hvernig fjárhagslegt hæfi teymis ÍAV var metið þarf því einnig að liggja fyrir hvort skilyrðunum var breytt á síðari stigum og hvaða sönnunargögn lágu til grundvallar mati kaupanda.
ÞG verktakar kærðu höfnun í forvali
Útboðsferlið hefur áður komið til kasta kærunefndar útboðsmála. ÞG verktakar kærðu höfnun umsóknar sinnar í forvalinu árið 2024. Umsókninni hafði verið hafnað þar sem sá stálvirkjameistari sem tilgreindur var í fylgigögnum uppfyllti ekki kröfu um að minnsta kosti tveggja ára starfsreynslu sem meistari. Eftir að niðurstaðan var tilkynnt lagði fyrirtækið fram meistarabréf annars manns og kvað rangt skjal hafa fylgt umsókninni.
Kærunefndin hafnaði kröfu ÞG verktaka með úrskurði 25. október 2024 í máli nr. 21/2024. Nefndin taldi ekki unnt að ráða með vissu af upphaflegu gögnunum að um villu væri að ræða eða hvaða skjal hefði átt að fylgja umsókninni. Síðari framlagningin fæli, eins og atvikum væri háttað, í sér breytingu á grundvallarþáttum umsóknarinnar sem væri líkleg til að raska samkeppni eða ýta undir mismunun. Höfnun umsóknarinnar stóð því óhögguð.
Kæru Húsheildar vísað frá vegna kærufrests
Húsheild kærði einnig höfnun umsóknar sinnar í forvalinu. Kaupandi hafði talið að hagsmunaárekstur væri fyrir hendi þar sem tilgreindur byggingarstjóri fyrirtækisins var starfsmaður Framkvæmdasýslunnar – Ríkiseigna þegar umsóknir voru opnaðar. Með úrskurði 25. október 2024 í máli nr. 24/2024 vísaði kærunefndin kröfu Húsheildar frá vegna þess að kæran hafði borist að liðnum kærufresti. Nefndin tók því ekki efnislega afstöðu til þess hvort höfnun umsóknarinnar vegna hagsmunaáreksturs hefði verið réttmæt.
ÍAV kærðu þátttöku Eyktar
Íslenskir aðalverktakar kærðu framkvæmd útboðsins í janúar 2025. Félagið taldi að Eykt nyti samkeppnisforskots vegna aðkomu Verkís, sem var í teymi Eyktar, að undirbúningi verkefnisins. ÍAV kröfðust meðal annars þess að val Eyktar til þátttöku yrði fellt úr gildi eða félagið útilokað frá útboðinu.
Eykt hætti síðar þátttöku. Með úrskurði 11. apríl 2025 í máli nr. 2/2025 vísaði kærunefndin kröfum ÍAV frá þar sem félagið hefði ekki lengur lögvarða hagsmuni af úrlausn þeirra. Framkvæmdasýslunni – Ríkiseignum, Fjársýslunni og Þjóðarhöll var þó gert að greiða ÍAV óskipt 900 þúsund krónur í málskostnað. Við þá ákvörðun horfði nefndin meðal annars til þess að ítarlegri upplýsingar um aðkomu Verkís höfðu verið afhentar eftir að kæran barst. Úrskurðurinn fól ekki í sér efnislega niðurstöðu um hvort útiloka hefði átt Eykt.
Fyrirspurnir um fjárhagslegt hæfi
Kærumálin þrjú lutu að starfsreynslu lykilstarfsmanns, meintum hagsmunaárekstri og aðkomu ráðgjafa að undirbúningi útboðsins. Í þeim var ekki skorið úr um fjárhagslegt hæfi ÍAV við val tilboðs árið 2026.
Morgunblaðið greindi frá því að morgni 19. nóvember að ekki hefðu borist svör frá Þjóðarhöll ehf., Reykjavíkurborg, fjármála- og efnahagsráðuneytinu eða ÍAV við fyrirspurnum blaðsins um fjárhagslegt hæfi félagsins. Fyrsta skóflustunga að Þjóðarhöll var tekin 12. nóvember og stefnt er að því að hún verði tilbúin í janúar 2030. Ríkið og Reykjavíkurborg fjármagna framkvæmdina.


